معرفی پروژه
معمار: فرانک گری و ولادو میلونیچ
مساحت: 491 مترمربع
سال ساخت: 1996-1994
محل پروژه: پراگ، جمهوری چک
جامعهی جهانی معماری در اندوه درگذشت فرانک گری، معمار کانادایی–آمریکایی که طراحیهای نوآورانهاش چشماندازهای شهری مدرن را بازتعریف کرد، به سوگ نشسته است. گری در ۵ دسامبر در خانهاش در سانتا مونیکا، کالیفرنیا، در سن ۹۶ سالگی و پس از یک بیماری تنفسی کوتاه درگذشت. در میان آثار برجستهی او، همکاری گری در خانهی رقصان پراگ به یکی از شناختهشدهترین نمادهای معماری این شهر تبدیل شده است، که هم جسارت طراحی و هم زمینهی فرهنگی چک را بازتاب میدهد.
با هدف خلق ساختمانی شاخص و نمادین در شهر پراگ، بانک هلندی، معماران فرانک گری و ولادو میلونیچ را مأمور اجرای پروژهای معماری نوآورانه کرد و با در اختیار گذاشتن بودجهای تقریباً نامحدود و آزادی کامل هنری، انجام این طرح را به آنها سپرد.
این بانک ابتدا با معمار ولادو میلونیچ تماس گرفت و از او خواست تا یک معمار مشهور جهانی را برای همکاری در پروژه دعوت کند. میلونیچ در نخستین گام با معمار فرانسوی ژان نوول تماس گرفت، اما او به دلیل مساحت کم سایت (۴۹۱ مترمربع) پروژه را نپذیرفت. دومین گزینه، فرانک گری بود که این همکاری را قبول کرد. نتیجه، ساختمانی شد احاطهشده با عناصری پویا و بیانگر فرمی که با وجود سبک ساختارشکنانهی خود، با محیط پیرامون هماهنگی دارد. این بنا یکی از معدود ساختمانهای شهر است که به شکلی بسیار پویا فضای خود را در امتداد خیابان اشغال میکند. خانه رقصان بر روی ویرانه های ساختمانی که در جریان بمبگذاری سال 1945 پراگ ویران شد، ساخته شده است.
ساخت خانهی رقصان در سال ۱۹۹۴ آغاز و در سال ۱۹۹۶ به پایان رسید. اگرچه این بنا در همان سال تکمیل خود، جایزهی بخش طراحی را از مجلهی آمریکایی تایم دریافت کرد، اما از همان ابتدا با واکنشهای بسیار بحثبرانگیزی روبهرو شد. این ساختمان نهتنها از نظر سبکی کاملاً متفاوت بود، بلکه بهصورت نامتقارن طراحی شده و از دید بسیاری در محیطی سنتی، ناهماهنگ و بیجا به نظر میرسید. حتی سالها پس از ساخت نیز، این ساختمان همچنان میان شهروندانی که آن را نامتناسب با بافت محافظهکارانهی شهر میدانند.
کانسپت طراحی خانه رقصان پراگ
اصول بهکاررفته در طراحی این بنا شامل تضاد میان فرمهای ایستا و پویا (یین و یانگ) است. در نخستین اسکیسها، فرانک گری ساختمان را بهصورت صفحهای متشکل از اشکال مربعی شبیه به بالش تصور کرده بود که میلونیچ بر آن برجی به شکل یک آبفشان افزود. با توجه به قرارگیری ساختمان در گوشهی تقاطع، استفاده از یک برج چرخیده بهعنوان نقطهی آغاز طراحی، رویکردی منطقی به نظر میرسید.
با این حال، گری یک ساختمان یکپارچهی بتنی را بیش از حد «مردانه» میدانست و همین موضوع او را به توسعهی ایدهی یک نقطهی مقابل زنانه ترغیب کرد؛ یینِ زنانهای که یانگِ مردانه را متعادل سازد. از همینجا، تمثیل زوج رقصنده شکل گرفت که بهطور خیالانگیز با نام «جینجر راجرز و فرد آستر» توصیف میشود؛ زوج افسانهای سینما که در دههی ۱۹۳۰ با رقصهای خود در کمدیهای موزیکال، صنعت سرگرمی را متحول کردند.
بخش مردانهی این زوج رقصنده با برجی صلبتر نمایش داده میشود که بر روی سه ستون مستحکم قرار گرفته و در بالای آن، پوششی خیالین شبیه به مو از جنس فولاد و شبکهی سیمی قرار دارد که با وزش باد به نوسان درمیآید. بخش زنانه، برجی شیشهای است که با هشت ستون در پایهی خود، به سوی شریکش متمایل شده و لباسی از فولاد و شیشه بر تن دارد.
سبک معماری خانه رقصان پراگ با ساختارشکنیِ آشکار و فرم نامتعارف خود، از سوی نظریهپردازان معماری بهعنوان «نئوباروک» شناخته میشود. ابزارها و تکنیکهای طراحی بهکاررفته در این بنا، بهمثابه آزمونی برای فرآیندهای آیندهای بودند که گری بعدها در تمامی پروژههای خود، از جمله موزه گوگنهایم بیلبائو، به کار گرفت. استفاده از خطوط منحنی در این ساختمان، الهامگرفته از فرمهای آیرودینامیک هواپیماها و خودروهای اسپرت است. نرمافزاری که شرکت او توسعه داد، بعدها در طراحی هواپیماهای فرانسوی نیز مورد استفاده قرار گرفت.
خانهی رقصان پراگ در میان ساختمانهایی متعلق به قرنهای هجدهم و نوزدهم قرار گرفته و از دو حجم مرکزی متمایز شکل گرفته است. هر یک از این دو برج، در اصل استوانهای دگرگونشده هستند. قطر برج صلب و غالبِ مردانه هرچه به سمت بالا امتداد مییابد افزایش پیدا میکند، در حالی که برج شیشهایِ زنانهی همتای آن، بهطور چشمگیری در ناحیهی کمر باریک شده است.
ساختمان شیشه ای خانه رقصان پراگ
حجم نخست، برجی شیشهای است که در میانهی ارتفاع خود باریک میشود. در همین نقطه، یک تراس منفرد به بیرون پیشآمده و به برج بتنی متصل میشود. این حجم بر مجموعهای متراکم از ستونهای مایل استوار است؛ پاهایی استعاری که از زیر دامن «جینجر» نمایان میشوند و ورودی ساختمان را مشخص میکنند.
حجم بتنی خانه رقصان پراگ
سازهی دوم بهصورت موازی با رودخانه امتداد مییابد، بر روی سه ستون مستحکم قرار گرفته و با قالبپردازیهای موجدارِ نما و پنجرههایی با پیشآمدگی و پسرفت، که بهصورت غیرخطی توزیع شدهاند، شناخته میشود. این شیوهی جانمایی پنجرهها با ایدهی معمار همخوانی داشت؛ ایدهای که بر اساس آن، پنجرهها نباید صرفاً بهعنوان اشکالی ساده بر یک سطح تخت درک شوند، بلکه باید به تأثیر سهبعدیبودن دست یابند. از همین رو، مفهوم قابهای برجسته—مشابه قاب عکس—شکل گرفت. قالبپردازیهای نرم و سیالِ نما، خوانش پرسپکتیو را مبهمتر کرده و بدینترتیب، تضاد بصری با ساختمانهای مجاور را تعدیل میکند. در پشت این نمای پیچخورده، طبقات نسبتاً سادهای قرار دارند که پیرامون یک هستهی حرکتی به شکل L ساماندهی شدهاند. در طبقهی همکف ساختمان، میان ستونهای دایرهای بزرگ، فضاهایی شامل فروشگاهها، یک هتل و یک کافهی کوچک قرار گرفته است. این فضای تعامل عمومی در تراز همکف موجب میشود ساختمان، در مقایسه با ساختمانهای اداری متداول، بسیار کمتر منزوی و جداافتاده به نظر برسد.
از طبقهی دوم تا هفتم، ساختمان به فضاهای اداری اختصاص دارد؛ با این حال، در بالاترین طبقه، رستورانی با چشمانداز پانورامیک به شهر، رودخانهی مولداوا و قلعهی مجاور قرار گرفته است. بخشی از طراحی فضاهای داخلی ساختمان توسط معمار بریتانیاییِ چکتبار، اِوا ییرژیچنا انجام شده است.
سازه ساختمان رقصان پراگ
برج شیشهای دارای سازهای بتنی با فرم مخروطی است که بر فراز مجموعهای از ستونهای مایل قرار گرفتهاند؛ ستونهایی که از تراز همکف برخاسته، یک رواق ایجاد میکنند و تا انتهای ساختمان امتداد مییابند. این برج توسط یک نمای پردهای دوپوسته بسته شده است: پوستهی داخلی از شیشهی عقبنشسته تشکیل شده و پوستهی دوم، که بهعنوان لایهی خارجی عمل میکند، نیز شیشهای بوده و بر روی یک قاب فولادی قرار دارد که آن را از بدنهی اصلی ساختمان جدا میسازد. تکیهگاههای سازهی فولادی به سازهی اصلی بنا متصل شدهاند.
پروفیلهای عمودی از نوع مقطع T بوده و بهوسیلهی پروفیلهای توخالی به یکدیگر متصل میشوند. ساختمانی که رو به رودخانه قرار دارد، در گوشهی سایت بهصورت حجمی استوانهای و صلب از بتن ارتفاع میگیرد و در همان نقطه به سازهی فولاد و شیشه متصل میشود. پس از آن، نمایی وسیعتر رو به رودخانه شکل میگیرد که بر پایهی ۹۹ پانل بتنی پیشساخته و تعداد زیادی پنجره ساخته شده است.
مصالح خانه رقصان پراگ
این ساختمانها با زیربنای ۵۸۴۲ مترمربع، با استفاده از فولاد، شیشه و پانلهای بتنی پیشساخته ساخته شدهاند و با اندودی گچی که از ویژگیهای معماری محلی است، تکمیل شدهاند. در ساختمانِ موازی با رودخانه، از ۹۹ پانل بتنی با اشکال و ابعاد متفاوت استفاده شده است. در زمان افتتاح بنا، مجسمهای با نام «مدوسا» بر فراز آن نصب شد که از لولههای فلزی ساخته شده و با شبکهای از سیم فولاد ضدزنگ پوشانده شده است. معماران، گری و میلونیچ، تصمیم گرفتند از رنگآمیزی مصالح نمایان صرفنظر کنند و رنگهای طبیعی آنها را به نمایش بگذارند: شیشه به رنگ سبز، بتن خاکستری و سازهی فولادی نقرهای است.
این ساختمان در طول سالها تحت مرمت و انطباقی دقیق قرار گرفته است؛ از جمله تبدیل طبقات فوقانی به یک هتل بوتیک و افزودهشدن رستوران «جینجر و فرد» که طبقهی هفتم را به خود اختصاص داده و در عین حال، ویژگیها و هویت منحصربهفرد بنا را حفظ کرده است.
خانهی رقصان از زمان افتتاح خود در سال ۱۹۹۶ توجه گستردهی بینالمللی را به خود جلب کرد و به یکی از عناصر شاخص و تعریفکنندهی خط آسمان شهر پراگ بدل شد. لقب آن، «جینجر و فرد»، بهتدریج وارد زبان رایج مردم شد و همزمان بازتابدهندهی روحیهی بازیگوشانهی طراحی فرانک گری و پیوند آن با ارجاعات فرهنگی جهانی است.
بازدیدکنندگانی از سراسر جهان برای عکاسی از خطوط منحنی و فرمهای پویا به این بنا جذب میشوند، در حالی که بسیاری از ساکنان محلی آن را نمادی از هویت مدرن پراگ میدانند. در سال ۱۹۹۷، مجلهی تایم خانهی رقصان پراگ را در فهرست مهمترین ساختمانهای دهه قرار داد.
منابع: expats.cz و en.wikiarquitectura.com
